Rewolucyjne zmiany w zakresie odpowiedzialności podmiotów zbiorowych

Rewolucyjne zmiany w zakresie odpowiedzialności podmiotów zbiorowych. Stały Komitet Rady Ministrów przyjął projekt nowej Ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych (data projektu: 22 października 2018 r.). Istnieje duże prawdopodobieństwo, że nowe prawo zostanie uchwalone jeszcze w tym roku. W ustawie przewidziano jedynie trzy miesiące na wdrożenie nowych wymogów przez przedsiębiorcę. To oznacza, że już pod koniec pierwszego kwartału 2019 r. wszystkie przedsiębiorstwa zaliczane do grupy małych, średnich oraz dużych przedsiębiorstw będą zobligowane do stosowania u siebie systemu Compliance, co będzie konieczne dla uniknięcia surowej odpowiedzialności przewidzianej we wzmiankowanym akcie prawnym. Przyjrzyjmy się zatem głównym założeniom ustawy.

Znaczne rozszerzenie zakresu przedmiotowego odpowiedzialności

Nowe brzmienie ustawy wprowadza odpowiedzialność przedsiębiorstwa za każdy czyn zabroniony przez ustawę pod groźbą kary jako przestępstwo lub przestępstwo skarbowe, usuwając jednocześnie obowiązujące dotychczas ograniczenie odpowiedzialności do konkretnych, wskazanych czynów zabronionych.

Podmiot zbiorowy poniesie odpowiedzialność za czyn zabroniony, którego znamiona zostały wypełnione przez działania lub zaniechanie pozostające bezpośrednio w związku z prowadzoną przez ten podmiot działalnością. Tak szeroki zakres odpowiedzialności powoduje, że nałożenie sankcji na przedsiębiorstwo możliwe jest właściwie za każde postępowanie członka organu, osoby reprezentującej firmę, czy pracownika jeśli tylko jego postępowanie ma związek z działalnością podmiotu.

Brak wymogu uprzedniego skazania osoby fizycznej

Odpowiedzialność podmiotu zbiorowego nie ma charakteru wtórnego względem osoby odpowiedzialnej bezpośrednio za popełniony czyn, oznacza to, że możliwość pociągnięcia podmiotu zbiorowego do odpowiedzialności nie będzie uzależniona od uprzedniego skazania, czy choćby zidentyfikowania osoby fizycznej odpowiedzialnej za popełnienie czynu zabronionego.

Wina w wyborze, wina w nadzorze, wina w organizacji

Podmiot zbiorowy odpowiadać będzie także za czyn zabroniony, z którego chociażby pośrednio osiągnął korzyść majątkową, popełniony przez podwykonawcę lub innego przedsiębiorcę, a także pracownika lub osobę upoważnioną do działania w interesie przedsiębiorcy, jeżeli czyn zabroniony pozostawał w związku z wykonaniem umowy zawartej z podmiotem zbiorowym.

Warunkiem odpowiedzialności podmiotu zbiorowego jest co najmniej brak należytej staranności w wyborze osoby uprawnionej do działania członka organu lub przedsiębiorcy albo w nadzorze nad nimi ze strony podmiotu zbiorowego lub istnienie takich nieprawidłowości w organizacji działalności podmiotu zbiorowego, które ułatwiły lub umożliwiły popełnienie czynu zabronionego, chociaż inna organizacja działalności mogła zapobiec popełnieniu tego czynowi.

To przedsiębiorstwo będzie musiało wykazać dochowanie należytej staranności

Prokurator (sąd) będzie zobowiązany do dowiedzenia faktu popełnienia przestępstwa oraz do wykazania związku tego przestępstwa z działalnością podmiotu od tego momentu istnieje tzw. domniemanie niedochowania należytej staranności przez przedsiębiorcę i to on dla uniknięcia odpowiedzialności, będzie zobowiązany do wykazania, iż dochował należytej staranności, postępując zgodnie z regułami ostrożności.

Zwiększenie ryzyka sankcji oraz zaostrzenie ich wymiaru

Nowe regulacje ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary poszerzając w sposób znaczny zakres odpowiedzialności podmiotu zbiorowego wpływają bezpośrednio na zwiększenie ryzyka poniesienia kar i środków karnych, których katalog i wymiar uległ ogólnemu zaostrzeniu. Na mocy nowej ustawy, wobec przedsiębiorstwa mogą zostać zastosowane następujące kary:

  • kara pieniężna w wysokości od 30 000 zł do 30 000 000 zł (brak ograniczenia maksymalnej wysokości 3% przychodów) – a w pewnych szczególnych przypadkach nawet do 60 mln zł;
  • rozwiązanie albo likwidacja podmiotu zbiorowego;

Dodatkowo, sąd może orzec również jeden lub więcej środków karnych, w tym m.in.:

  • przepadek mienia lub korzyści majątkowych albo ich równowartości;
  • zakaz promocji lub reklamy prowadzonej działalności, wytwarzanych lub sprzedawanych wyrobów, świadczonych usług lub udzielanych świadczeń;
  • zakaz ubiegania się o zamówienia publiczne
  • zakaz prowadzenia działalności gospodarczej określonego rodzaju;
  • zakaz korzystania z dotacji, subwencji lub innych form wsparcia finansowego ze środków publicznych;
  • stałe albo czasowe zamknięcie oddziału podmiotu zbiorowego.

Projekt ustawy przewiduje także możliwość ustanowienia zabezpieczenia majątkowego na mieniu podmiotu zbiorowego oraz zastosowanie wobec podmiotu zbiorowego zarządu przymusowego.

Jak skutecznie zabezpieczyć przedsiębiorstwo?

Skuteczne zabezpieczenie przedsiębiorstwa przed odpowiedzialnością wynikającą z projektowanych zmian winno przede wszystkim koncentrować się na działaniach prewencyjnych zmierzających bezpośrednio do wyeliminowania takich nieprawidłowości w organizacji działalności podmiotu zbiorowego, które ułatwiają lub umożliwiają popełnienie czynu zabronionego.

Obowiązkiem przedsiębiorstwa, po myśli projektowanego art. 6 ust. 4 ustawy, jest:

  • określenie zasad postępowania w przypadku zagrożenia popełnienia czynu zabronionego lub skutków niezachowania reguł ostrożności, np. procedur zgłaszania przez pracowników nadużyć, procedur wyjaśniania nadużyć, kodeksów antykorupcyjnych (wymóg dotyczący wszystkich przedsiębiorców zatrudniających 10 i więcej pracowników)
  • określenie zakresu odpowiedzialności poszczególnych organów podmiotu zbiorowego, innych jego komórek organizacyjnych, jego pracowników lub osób uprawnionych do działania w jego imieniu (wymóg dotyczący wszystkich przedsiębiorców zatrudniających 10 i więcej pracowników);
  • określenie osoby lub komórki organizacyjnej nadzorującej przestrzeganie przepisów i zasad regulujących działalność podmiotu zbiorowego, np. poprzez wyznaczenie tzw. compliance oficera lub wyodrębnienie specjalnego działu (wymóg dotyczący jedynie średniego i dużego przedsiębiorcy)

Powyższe obowiązki w istocie sprowadzają się do konieczności wdrożenia w przedsiębiorstwie efektywnego systemu Compliance, którego celem jest zapewnienie zgodnego z prawem funkcjonowania przedsiębiorstwa. Innymi słowy, Compliance to taka organizacja i struktura przedsiębiorstwa, która uniemożliwić ma zaistnienie w nim nieprawidłowości.

Kancelaria Sadkowski i Wspólnicy już teraz zachęca przedsiębiorców do głębszego zapoznania się z założeniami nowej ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych. Stosowną okazją w tym względzie będzie uczestnictwo w organizowanych przez kancelarię Śniadaniach biznesowych, na których szczegółowo zostanie omówiona przedmiotowa tematyka.