Czy świadczenia na rzecz fundatora-beneficjenta fundacji rodzinnej są zawsze dopuszczalne?

Instytucja fundacji rodzinnej coraz mocniej zakorzenia się w świadomości polskich przedsiębiorców. Choć sama konstrukcja prawna nie jest już nowością, jej praktyczne stosowanie wciąż wiąże się z istotnym poziomem niepewności. Jednym z częściej pojawiających się pytań jest to, czy z majątku fundacji stanowiącego fundusz założycielski można spełniać świadczenia na rzecz fundatora, który jednocześnie został wskazany jako beneficjent tej fundacji (który to status fundatorzy zastrzegają sobie w statutach fundacji rodzinnej nader często).

Wyposażenie fundacji rodzinnej w początkowe aktywa jest obowiązkiem fundatora i zarazem warunkiem powstania fundacji rodzinnej. Wartość tego mienia nie może być niższa niż 100 tys. zł i to właśnie ono tworzy fundusz założycielski fundacji rodzinnej. W tym kontekście art. 20 ustawy z dnia 26 stycznia 2023 r. o fundacji rodzinnej („Ustawa”) stanowi, że co do zasady niedopuszczalny jest zwrot fundatorowi mienia wniesionego na pokrycie funduszu założycielskiego, z wyjątkiem sytuacji wyraźnie przewidzianych w Ustawie. Podstawowym przykładem takiego wyjątku jest zwrot majątku fundacji po jej rozwiązaniu.

Na tym tle pojawia się wątpliwość, czy fundator – będący jednocześnie beneficjentem fundacji – może uzyskiwać jako beneficjent świadczenia (w rozumieniu art. 2 Ustawy), które ekonomicznie prowadzą do uszczuplenia mienia wniesionego na pokrycie funduszu założycielskiego, a więc de facto oznaczają konsumowanie mienia wniesionego na poczet tego funduszu. Literalne brzmienie zakazu z art. 20 odnosi się wyłącznie do zwrotu mienia fundatorowi jako takiego, które należałoby rozumieć jako typowy, „fizyczny” zwrot przedmiotu wkładu na rzecz osoby, która zasiliła nim fundusz założycielski (przykładowo, na rzecz fundatora nie mogłaby być zwrócona nieruchomość, którą wniósł on na pokrycie funduszu założycielskiego fundacji rodzinnej). Powstaje zatem pytanie, czy zakaz sformułowany w art. 20 Ustawy odnosi się jednakowo do sytuacji, gdy fundator otrzymuje od fundacji – jako jej beneficjent – świadczenie, które jest finansowane z wkładów wniesionych na fundusz założycielski.

Artykuł 20 Ustawy nie zakazuje co do zasady finansowania świadczeń na rzecz fundatora-beneficjenta z mienia wchodzącego w skład funduszu założycielskiego, byleby te świadczenia miały charakter świadczeń „beneficjenckich” przyznanych zgodnie ze statutem i nie służyły wprost ekonomicznemu „oddaniu” fundatorowi wniesionego wkładu. W takim ujęciu podstawą realizacji świadczenia jest bowiem wprost status beneficjenta fundacji. Interpretacja art. 20 Ustawy jako przepisu ustanawiającego bezwzględny zakaz spełniania świadczeń przez fundację rodzinną na rzecz fundatora, który został jednocześnie wskazany jako jej beneficjent, byłaby trudna do pogodzenia z konstrukcją art. 30 Ustawy, która dopuszcza uzyskanie przez fundatora statusu beneficjenta. O istocie statusu beneficjenta przesądza jednocześnie przysługujące mu uprawnienie do otrzymywania świadczeń od fundacji rodzinnej, dodatkowo bez różnicowania, że świadczenia te nie mogą pochodzić z funduszu założycielskiego[1].

Analiza celowościowa art. 20 Ustawy prowadzić może jednak do odmiennego wniosku: zbyt szerokie dopuszczenie możliwości finansowania z funduszu założycielskiego świadczeń spełnianych na rzecz fundatora-beneficjenta mogłoby w praktyce pozbawić sensu zakaz wprowadzony omawianym przepisem. Niezależnie od przyjętej konstrukcji statutowej, w sytuacji gdy fundator jako beneficjent uzyskuje świadczenia uszczuplające mienie wniesione na pokrycie funduszu założycielskiego, dochodzić może w istocie do obejścia ustawowego zakazu „zwrotu wkładu”[2]. W takim ujęciu, dopuszczone mogłyby być co najwyżej świadczenia polegające na oddaniu do korzystania przez fundatora-beneficjenta rzeczy, które były wniesione przez niego na poczet funduszu założycielskiego, przy zachowaniu własności tych składników po stronie fundacji[3].

Na rzecz takiego podejścia przemawia również treść uzasadnienia do Ustawy, zgodnie z którym majątek fundacji rodzinnej powstały na skutek wyposażenia jej przez fundatora ma stanowić fundusz założycielski, którego wartość nie powinna być niższa niż 100 tys. zł zarówno przy ustanowieniu fundacji rodzinnej, jak i później, w trakcie jej działalności[4]. W tym ujęciu fundusz założycielski nie powinien być traktowany jedynie jako mechanizm weryfikujący realną gotowość do utworzenia fundacji, lecz jako trwały trzon jej majątku.

Spór o interpretację zakazu z art. 20 Ustawy nie ma wymiaru jedynie teoretycznego. Każde świadczenie spełnione na rzecz beneficjenta niezgodnie z prawem lub statutem fundacji podlega zwrotowi. Obowiązek ten obciąża beneficjenta, który świadczenie otrzymał, a członkowie zarządu, którzy ponoszą odpowiedzialność za spełnienie takiego świadczenia, odpowiadają za jego zwrot fundacji rodzinnej solidarnie z tym beneficjentem; z odpowiedzialności tej nie można beneficjenta i członka zarządu zwolnić.

Czy zatem art. 20 Ustawy stoi na przeszkodzie spełnianiu świadczeń na rzecz fundatora-beneficjenta? Wobec rozbieżności w piśmiennictwie i braku utrwalonej praktyki stosowania przepisów w tym zakresie, wypada przyjąć podejście ostrożne i uznać z zasadne wstrzymywanie się od świadczeń, które mogą prowadzić do ekonomicznego uszczuplenia funduszu założycielskiego. W praktyce zatem, planowane świadczenia na rzecz fundatora-beneficjenta warto wiązać w pierwszej kolejności z majątkiem innym niż mienie wniesione na pokrycie funduszu założycielskiego (np. z zyskami fundacji czy późniejszymi darowiznami), pozostawiając mienie „funduszowe” jako stabilną podstawę majątkową fundacji. Pozwala to z jednej strony zapewnić fundatorowi realne korzyści z roli beneficjenta, a z drugiej – ograniczyć ryzyko zarzutu naruszenia art. 20 Ustawy oraz zakwestionowania dopuszczalności dokonanych świadczeń.

______________________________________________

[1] P. Bender [w:] K. Osajda (red.), Ustawa o fundacji rodzinnej. Komentarz, komentarz do art. 20, Legalis, 2025.

[2] J. Figurski [w:] P. Tomczykowski (red.), Fundacja rodzinna. Aspekty prawne i podatkowe. Komentarz, komentarz do art. 20, Legalis, 2023.

[3] K. Karpiuk [w:] M. Miśkiewicz, J. Pawłowski, P. Woźniakiewicz, K. Karpiuk, Fundacja rodzinna. Ujęcie prawne i podatkowe. Komentarz, komentarz do art. 20, el-LEX, 2025.

[4] Zob. uzasadnienie do projektu ustawy o fundacji rodzinnej, druk nr 2798, Sejm RP IX kadencji.